شقاق مقعدی یکی از شایع ترین بیماری های ناحیه نشیمنگاه است که با ایجاد یک ترک یا زخم کوچک در پوشش داخلی کانال مقعد، درد شدید، سوزش و خونریزی هنگام دفع ایجاد می کند. بسیاری از بیماران تصور می کنند تنها راه درمان شقاق، جراحی است؛ در حالی که اگر بیماری در مراحل اولیه تشخیص داده شود، در بسیاری از موارد می توان با درمان دارویی شقاق، علائم را کنترل کرد و زخم را بدون نیاز به عمل جراحی بهبود بخشید.

امروزه درمان دارویی شقاق اولین انتخاب پزشکان برای درمان شقاق حاد و حتی بسیاری از موارد شقاق مزمن است. هدف این درمان ها تنها کاهش درد نیست، بلکه با کاهش اسپاسم عضله اسفنکتر داخلی مقعد، افزایش جریان خون و ایجاد شرایط مناسب برای ترمیم زخم، به درمان علت اصلی بیماری کمک می کنند.

البته انتخاب داروی مناسب به عواملی مانند مدت زمان ایجاد شقاق، شدت درد، وجود التهاب، سابقه بیماری های زمینه ای و پاسخ بیمار به درمان بستگی دارد. به همین دلیل، مصرف خودسرانه پمادها یا داروهای تبلیغ شده در فضای مجازی همیشه بهترین گزینه نیست.

درمان دارویی شقاق چگونه باعث بهبود زخم می شود؟

برای درک علت اثربخشی داروها بر روی شقاق مقعدی، ابتدا باید بدانیم چرا شقاق به وجود می آید. زمانی که مدفوع سفت یا یبوست باعث ایجاد یک ترک در دیواره مقعد می شود، عضله اسفنکتر داخلی به صورت غیرارادی دچار اسپاسم می شود. این اسپاسم دو مشکل مهم ایجاد می کند:

• کاهش جریان خون ناحیه زخم
• جلوگیری از ترمیم طبیعی بافت

در نتیجه، زخم وارد یک چرخه معیوب می شود؛ هر بار اجابت مزاج باعث باز شدن مجدد ترک شده و درد بیشتری ایجاد می کند.

بیشتر داروهای مورد استفاده در درمان شقاق با شکستن این چرخه عمل می کنند. این داروها با شل کردن عضله اسفنکتر، افزایش خون رسانی و کاهش فشار داخل کانال مقعد، فرصت ترمیم را برای بدن فراهم می کنند.

به همین دلیل، درمان دارویی تنها به استفاده از یک پماد محدود نمی شود و معمولاً ترکیبی از داروهای موضعی، نرم کننده های مدفوع، مکمل های فیبری و توصیه های تغذیه ای را شامل می شود.

بهترین پماد برای درمان دارویی شقاق

پزشکان معمولاً از داروهایی استفاده می کنند که بتوانند اسپاسم اسفنکتر داخلی را کاهش دهند. این گروه از پماد شقاق بیشترین میزان موفقیت را در درمان شقاق حاد دارند و در بسیاری از بیماران مبتلا به شقاق مزمن نیز قبل از جراحی امتحان می شوند.

پماد دیلتیازم

دیلتیازم ۲ درصد یکی از مؤثرترین داروهای موضعی برای درمان شقاق محسوب می شود. این دارو با مهار ورود کلسیم به سلول های عضله اسفنکتر، باعث شل شدن عضله و افزایش خون رسانی به زخم می شود.

مزایای دیلتیازم عبارت اند از:

• کاهش درد هنگام دفع
• افزایش سرعت ترمیم زخم
• عوارض کمتر نسبت به نیتروگلیسیرین
• احتمال پایین تر ایجاد سردرد

به همین دلیل، بسیاری از متخصصان کولورکتال، دیلتیازم را به عنوان یکی از اولین گزینه های درمان دارویی شقاق توصیه می کنند.

پماد نیفدیپین

نیفدیپین نیز مانند دیلتیازم از گروه مسدودکننده های کانال کلسیم است و عملکرد مشابهی دارد. مطالعات مختلف نشان داده اند که اثربخشی نیفدیپین در بهبود شقاق با دیلتیازم قابل مقایسه است.

در برخی مراکز درمانی، نیفدیپین همراه با لیدوکائین تجویز می شود تا علاوه بر درمان علت بیماری، درد بیمار نیز سریع تر کاهش پیدا کند.

از مهم ترین مزایای نیفدیپین می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• کاهش فشار اسفنکتر
• افزایش خون رسانی
• کاهش درد
• تحمل مناسب در بیشتر بیماران

پماد نیتروگلیسیرین

نیتروگلیسیرین یکی از قدیمی ترین داروهای درمان شقاق است و هنوز هم در بسیاری از کشورها استفاده می شود.

این دارو با آزاد کردن نیتریک اکسید، باعث شل شدن عضله اسفنکتر و افزایش جریان خون می شود. با وجود اثربخشی مناسب، استفاده از آن نسبت به دیلتیازم کمتر شده است؛ زیرا بسیاری از بیماران هنگام مصرف آن دچار سردرد می شوند.

به همین دلیل، اگر بیمار پس از مصرف نیتروگلیسیرین دچار سردرد شدید شود، پزشک ممکن است دیلتیازم یا نیفدیپین را جایگزین کند.

لیدوکائین؛ درمان درد، نه علت شقاق

یکی از رایج ترین اشتباهات بیماران این است که تصور می کنند لیدوکائین شقاق را درمان می کند. در واقع، لیدوکائین تنها یک داروی بی حس کننده موضعی است و هیچ تأثیری بر ترمیم زخم یا کاهش اسپاسم عضله اسفنکتر ندارد.

پزشک ممکن است برای کاهش درد شدید، به ویژه در روزهای ابتدایی درمان، لیدوکائین را همراه با یکی از داروهای اصلی مانند دیلتیازم یا نیفدیپین تجویز کند. بنابراین، استفاده از لیدوکائین به تنهایی معمولاً درمان قطعی شقاق محسوب نمی شود.

یافته جدید پژوهشی درمان دارویی شقاق

یک مطالعه گذشته نگر که در سال ۲۰۲۶ در مجله Medicina MDPI منتشر شد، اثربخشی درمان های مختلف شقاق حاد و مزمن را بررسی کرد. نتایج این پژوهش نشان داد بیمارانی که علاوه بر درمان استاندارد، به دلیل وجود علائم التهاب موضعی از پماد مترونیدازول استفاده کرده بودند، کاهش درد سریع تر و روند ترمیم بهتری را تجربه کردند. با این حال، پژوهشگران تأکید کردند که شواهد فعلی برای توصیه استفاده روتین از مترونیدازول در همه بیماران کافی نیست و تجویز آن باید بر اساس شرایط بالینی هر بیمار انجام شود.

بنابراین اگرچه نتایج این پژوهش امیدوارکننده است، اما مترونیدازول نباید جایگزین داروهای اصلی درمان شقاق شود و تنها در بیمارانی که پزشک تشخیص دهد، می تواند به عنوان بخشی از درمان دارویی مورد استفاده قرار گیرد.

آیا مترونیدازول برای درمان دارویی شقاق مؤثر است؟

مترونیدازول یکی از داروهایی است که در سال های اخیر توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده است. اگرچه این دارو جزء درمان های استاندارد شقاق مانند دیلتیازم یا نیفدیپین محسوب نمی شود، اما در برخی شرایط خاص می تواند به روند بهبود کمک کند.

پزشک ممکن است در بیمارانی که علاوه بر شقاق، علائم التهاب موضعی، ترشح یا احتمال عفونت ثانویه دارند، پماد مترونیدازول را به عنوان درمان کمکی تجویز کند. این دارو با کاهش باکتری های بی هوازی و کنترل التهاب، محیط مناسب تری برای ترمیم زخم ایجاد می کند.

نقش سوکرالفیت در درمان شقاق

سوکرالفیت بیشتر به عنوان داروی درمان زخم معده شناخته می شود، اما در سال های اخیر از فرم موضعی آن برای درمان برخی زخم های پوستی و مخاطی نیز استفاده شده است.

این دارو برخلاف دیلتیازم یا نیفدیپین، عضله اسفنکتر را شل نمی کند؛ بلکه با ایجاد یک لایه محافظ روی سطح زخم، از تحریک بیشتر آن جلوگیری کرده و شرایط مناسبی برای بازسازی بافت فراهم می کند.

برخی مطالعات نشان داده اند که استفاده از سوکرالفیت می تواند:

• درد را کاهش دهد.
• روند ترمیم مخاط را تسریع کند.
• التهاب زخم را کمتر کند.

با این حال، هنوز شواهد علمی درباره برتری آن نسبت به درمان های استاندارد محدود است و معمولاً به عنوان درمان کمکی تجویز می شود، نه درمان اصلی.  

بهترین ملین ها برای درمان دارویی شقاق

درمان شقاق تنها به مصرف پماد محدود نمی شود. اگر یبوست ادامه پیدا کند، حتی بهترین داروها نیز نمی توانند مانع باز نشدن مجدد زخم شوند.

به همین دلیل، تنظیم قوام مدفوع یکی از مهم ترین بخش های درمان است و در تمام گایدلاین های معتبر توصیه می شود.  

پزشک ممکن است بسته به شرایط بیمار یکی از داروهای زیر را تجویز کند:

• پلی اتیلن گلایکول (PEG)
• لاکتولوز
• پسیلیوم (اسفرزه)
• دوکوزات سدیم

هدف این داروها درمان یبوست نیست، بلکه نرم نگه داشتن مدفوع و کاهش فشار هنگام اجابت مزاج است تا زخم فرصت ترمیم پیدا کند.

آیا درمان گیاهی شقاق مؤثر است؟

بسیاری از بیماران به دنبال درمان های گیاهی مانند آلوئه ورا، بابونه، کالاندولا یا روغن نارگیل هستند. برخی از این فرآورده ها ممکن است به کاهش التهاب یا تسکین موقت علائم کمک کنند، اما شواهد علمی کافی برای توصیه آن ها به عنوان درمان اصلی شقاق وجود ندارد.

اگر علت اصلی بیماری یعنی اسپاسم عضله اسفنکتر برطرف نشود، احتمال عود شقاق همچنان بالا خواهد بود. بنابراین، درمان های گیاهی در بهترین حالت می توانند نقش کمکی داشته باشند و نباید جایگزین داروهای تجویز شده توسط پزشک شوند.

تسریع درمان زخم شقاق با عسل و یا استفاده از خوراکی های ملین مثل آلو، انجیر و یا زیتون به عنوان روش های کمکی درمان شقاق توصیه می شوند.

آیا آنتی بیوتیک خوراکی برای درمان شقاق لازم است؟

خیر. شقاق مقعدی معمولا یک بیماری عفونی نیست و در بیشتر بیماران نیازی به مصرف آنتی بیوتیک خوراکی وجود ندارد.

تنها در شرایط خاص مانند وجود عفونت ثانویه، آبسه یا بیماری های همراه، پزشک ممکن است آنتی بیوتیک مناسب را تجویز کند. مصرف خودسرانه آنتی بیوتیک نه تنها کمکی به درمان شقاق نمی کند، بلکه می تواند باعث مقاومت آنتی بیوتیکی و بروز عوارض دارویی از جمله یبوست و مشکلات گوارشی شود.

بوتاکس؛ آخرین مرحله درمان دارویی قبل از جراحی

اگر بیمار پس از چند هفته درمان دارویی مناسب همچنان درد، خونریزی یا اسپاسم شدید داشته باشد، پزشک ممکن است تزریق بوتاکس را پیشنهاد کند.

بوتاکس با فلج موقت عضله اسفنکتر داخلی، فشار داخل کانال مقعد را کاهش می دهد و فرصت مناسبی برای ترمیم زخم ایجاد می کند. بر اساس گایدلاین American Society of Colon and Rectal Surgeons ASCRS، اثربخشی بوتاکس با درمان های موضعی قابل مقایسه است و در بیمارانی که به درمان دارویی پاسخ نداده اند، می تواند احتمال بهبود را افزایش دهد.  

مزیت مهم بوتاکس این است که برخلاف جراحی، آسیبی دائمی به عضله اسفنکتر وارد نمی کند، هرچند اثر آن موقتی است و در برخی بیماران ممکن است نیاز به تکرار تزریق وجود داشته باشد.

قبل از اقدام به بوتاکس شقاق حتما به متخصص جراحی و لیزر ماهر در زمینه درمان شقاق مشورت کنید.

اگر درمان دارویی شقاق مؤثر نباشد چه باید کرد؟

بیشتر شقاق های حاد با درمان دارویی مناسب بهبود پیدا می کنند. اما اگر علائم بیش از ۶ تا ۸ هفته ادامه داشته باشد یا زخم به شقاق مزمن تبدیل شود، لازم است بیمار دوباره توسط متخصص جراحی عمومی ماهر در این زمینه معاینه شود.  

در این شرایط، بسته به وضعیت بیمار ممکن است یکی از روش های زیر پیشنهاد شود:

• تزریق بوتاکس
• فیشرکتومی در موارد منتخب
• اسفنکتروتومی داخلی جانبی (LIS)

طبق گایدلاین ASCRS، اسفنکتروتومی داخلی جانبی همچنان مؤثرترین درمان قطعی برای شقاق مزمن مقاوم به درمان دارویی است، اما به دلیل خطر بی اختیاری مدفوع در برخی بیماران، معمولاً پس از شکست درمان های غیرجراحی یا در بیماران منتخب انجام می شود.

همچنین به بیماران توصیه می شود که برای این جراحی به متخصص جراحی و لیزر شقاق مراجعه کنند. زیرا جراحی های مذکور با استفاده از لیزر پرتوان و با جایگزین کردن آن به جای تیغ جراحی و کوتر میزان شکست درمان به طور چشمگیری کاهش می دهد. هرچند که مهارت جراح در استفاده از لیزر پرتوان در عمل لیزری شقاق بسیار حائز اهمیت است. 

مقایسه داروهای رایج درمان شقاق

در جدول زیر به مقایسه داروهای رایج در درمان شقاق می پردازیم:

دارو	نحوه اثر	مهم ترین مزیت	عوارض احتمالی
دیلتیازم ۲٪	شل کردن عضله اسفنکتر و افزایش خون رسانی	اثربخشی بالا، سردرد کمتر	تحریک خفیف پوست
نیفدیپین	کاهش فشار اسفنکتر	تحمل مناسب، کاهش درد	قرمزی یا سوزش خفیف
نیتروگلیسیرین	آزادسازی نیتریک اکسید و شل شدن اسفنکتر	اثربخشی مناسب	سردرد، افت فشار خون
لیدوکائین	بی حسی موضعی	تسکین سریع درد	درمان کننده علت بیماری نیست
مترونیدازول	کاهش التهاب و باکتری های بی هوازی	درمان کمکی در برخی بیماران	فقط در موارد منتخب توصیه می شود
سوکرالفیت	محافظت از زخم و کمک به ترمیم	بهبود مخاط	شواهد محدودتر نسبت به داروهای اصلی

جمع بندی

درمان دارویی شقاق در بسیاری از بیماران، به ویژه در مراحل اولیه بیماری، می تواند بدون نیاز به جراحی باعث بهبود کامل علائم شود. داروهایی مانند دیلتیازم، نیفدیپین و نیتروگلیسیرین با کاهش اسپاسم عضله اسفنکتر و افزایش خون رسانی به ناحیه زخم، نقش اصلی را در درمان ایفا می کنند. در کنار آن ها، استفاده از نرم کننده های مدفوع، رژیم غذایی پر فیبر، مصرف مایعات کافی و اصلاح عادات دفع، شانس موفقیت درمان را به طور قابل توجهی افزایش می دهد.

در برخی بیماران نیز پزشک ممکن است از داروهای کمکی مانند مترونیدازول یا سوکرالفیت استفاده کند، اما این داروها جایگزین درمان های استاندارد نیستند و باید بر اساس شرایط هر بیمار تجویز شوند.

اگر با وجود درمان دارویی مناسب، علائم شقاق پس از ۶ تا ۸ هفته ادامه پیدا کند یا بیماری وارد مرحله مزمن شود، لازم است بیمار توسط متخصص جراحی کولورکتال یا جراح عمومی مجدداً ارزیابی شود تا در صورت نیاز، روش هایی مانند بوتاکس یا جراحی با لیزر در نظر گرفته شود.

سوالات متداول

منابع این مقاله

1. American Society of Colon and Rectal Surgeons (ASCRS). Clinical Practice Guideline for Anal Fissure. 2023.
2. Assessment of Treatment Effectiveness in Acute and Chronic Anal Fissure. Medicina (MDPI), 2026.
3. Anal Fissure Research Across Four Decades: Global Trends and Emerging Directions. Cyprus Journal of Medical Sciences, 2026.